Waze bukan segalanya: Navigasi tempatan dan lubuk emas ekonomi digital

Arahan melarang penjawat awam menggunakan Waze semasa menjalankan tugas rasmi membuka persoalan yang lebih besar daripada sekadar pilihan aplikasi: di bawah bidang kuasa undang-undang manakah data pergerakan dikendalikan, dan sejauh mana Malaysia mampu membangunkan alternatif tempatan yang boleh dipercayai?

Isu ini mesti dinilai berdasarkan bukti, bukan andaian.

Kerajaan menyatakan kebimbangan bahawa syarat penggunaan Waze tertakluk kepada undang-undang Israel, manakala data lokasi dan pergerakan berpotensi mendedahkan rutin harian pengguna, termasuk pegawai kerajaan.

Waze, yang diasaskan di Israel dan dimiliki Alphabet sejak 2013, pula menafikan dakwaan bahawa ia mengumpul data sensitif kerajaan.

Kerajaan perlu menjelaskan risiko khusus yang dikenal pasti. Pada masa yang sama, penyedia perkhidmatan wajar memberikan maklumat yang boleh disemak tentang data yang dikumpul, tujuan penggunaannya, tempoh penyimpanan dan pihak yang boleh mengaksesnya.

Persoalan konsistensi juga perlu dijawab. Ahli Parlimen telah mempersoalkan mengapa aplikasi seperti WhatsApp dan Instagram, yang dimiliki syarikat Amerika, tidak dikenakan pendekatan serupa.

Perbezaan layanan mungkin berasas jika fungsi dan risikonya berbeza. Namun, kriterianya mesti jelas. Keselamatan tidak seharusnya dijadikan alasan umum untuk menamatkan perbincangan tanpa penjelasan yang memadai.

Kedaulatan Digital: Apa yang Sebenarnya Kita Kuasai?

Kedaulatan digital tidak terletak pada jenama tempatan semata-mata. Sistem navigasi bergantung pada pangkalan data jalan, algoritma penentuan laluan, pemprosesan trafik dan infrastruktur pengkomputeran, selain sistem satelit seperti GPS.

Waze sendiri tidak memiliki satelit. Ia menggunakan maklumat kedudukan daripada sistem satelit yang diterima oleh peranti pengguna, kemudian menggabungkannya dengan data jalan dan trafik untuk menentukan laluan serta menganggarkan masa perjalanan.

Persoalan strategik bagi Malaysia ialah: apa yang kita kuasai, apa yang masih bergantung pada pihak luar, dan apakah risikonya jika syarat atau akses kepada sesuatu perkhidmatan berubah?

Kita tidak perlu membina setiap komponen dari sifar. Namun, kita perlu menguasai kepakaran, data dan teknologi yang penting kepada keperluan tempatan.

Aplikasi tempatan juga tidak semestinya lebih selamat hanya kerana berpusat di Malaysia. Pengguna berhak mengetahui data lokasi yang dikumpul, tujuan penggunaannya, tempoh penyimpanan dan pihak yang boleh mengaksesnya.

Kepercayaan tidak datang daripada label tempatan. Ia mesti dibina melalui ketelusan, perlindungan privasi dan tadbir urus yang bertanggungjawab.

Mengapa Waze Begitu Berjaya?

Kekuatan Waze bukan sekadar pada peta atau arahan suara. Kejayaannya terletak pada gabungan teknologi, data dan penyertaan komuniti yang saling mengukuhkan.

Pertama, data trafik yang dikumpul secara berterusan. Apabila pengguna memandu dengan Waze aktif, maklumat lokasi dan kelajuan boleh membantu sistem menganggarkan keadaan trafik. Lebih banyak perjalanan yang direkodkan merentasi rangkaian jalan, lebih banyak maklumat tersedia untuk menganggarkan masa perjalanan dan mengenal pasti kesesakan.

Kedua, laporan langsung daripada pengguna. Pemandu boleh melaporkan kemalangan, kenderaan rosak, bahaya di jalan raya, penutupan jalan dan kejadian lain. Maklum balas pengguna membantu menilai sama ada sesuatu laporan masih relevan. Waze turut memanfaatkan data sejarah dan sumber rakan kerjasama untuk memperbaik maklumat trafik.

Ketiga, komuniti penyunting peta. Pengguna dan sukarelawan membantu mengemas kini butiran jalan, persimpangan dan perubahan laluan. Tanpa peta yang tepat dan terkini, arahan navigasi boleh tersasar walaupun algoritma penentuan laluan berfungsi dengan baik.

Keempat, penghalaan semula secara dinamik. Waze bukan sekadar menunjukkan jalan dari titik A ke titik B. Ia menggunakan maklumat trafik semasa untuk mencadangkan laluan alternatif apabila keadaan berubah, sekali gus membantu pengguna mengelakkan kesesakan apabila data yang mencukupi tersedia.

Kelima, kesan rangkaian (network effect). Lebih ramai pengguna boleh menghasilkan lebih banyak data dan laporan. Maklumat yang semakin berguna pula berpotensi menarik lebih ramai pengguna. Kitaran ini memberikan kelebihan kepada aplikasi yang sudah mempunyai komuniti aktif dan sukar ditandingi oleh pemain baharu.

Inilah pengajaran penting untuk TuJu dan PINTAZ: aplikasi navigasi bukan sekadar produk perisian yang siap dibangunkan lalu dilancarkan. Ia ialah perkhidmatan yang perlu terus belajar daripada jalan raya dan penggunanya.

Namun, lebih banyak data tidak semestinya bermakna lebih tepat. Laporan boleh lapuk, tersilap atau disalahgunakan. Kualiti sistem bergantung pada cara maklumat disahkan, diproses dan dikemas kini, serta sejauh mana data pengguna dilindungi.

TuJu dan PINTAZ: Potensi Mesti Disusuli Prestasi

Perkembangan aplikasi navigasi tempatan membuka peluang untuk membangunkan kepakaran dalam pemetaan digital, analisis data geospatial, pembangunan perisian dan teknologi mobiliti pintar. Dengan strategi yang betul, sektor ini berpotensi mewujudkan pekerjaan berkemahiran tinggi, memperkukuh syarikat pemula (startups) dan melahirkan penyelesaian yang mampu bersaing di pasaran serantau.

Namun, potensi bukan pencapaian.

TuJu dilancarkan pada November 2025 oleh Lembaga Lebuhraya Malaysia (LLM) bersama Prosignal Consortium Sdn Bhd (PCSB). Aplikasi ini menawarkan navigasi, maklumat trafik, CCTV lebuh raya dan amaran insiden.

Lonjakan pengguna dilaporkan menyebabkan gangguan perkhidmatan, mendorong LLM dan PCSB memohon maaf serta mengambil langkah pemulihan dan naik taraf.

Pengakuan terhadap masalah wajar dihargai. Namun, keyakinan pengguna hanya dapat dipulihkan melalui peningkatan yang boleh diukur, termasuk:

• Kestabilan sistem ketika jumlah pengguna meningkat.
• Ketepatan anggaran masa ketibaan (ETA) di jalan bandar dan luar bandar.
• Kebolehpercayaan maklumat trafik serta ketepatan laluan alternatif.
• Kelajuan kemas kini apabila berlaku penutupan jalan atau insiden yang menjejaskan perjalanan.
• Ketelusan kemajuan pemulihan, termasuk masalah yang dikenal pasti dan tindakan pembetulan yang diambil.

PINTAZ pula, menurut laman webnya, menawarkan navigasi percuma dengan paparan lorong, maklumat tol dan kamera, laporan trafik pengguna serta panduan suara dalam Bahasa Malaysia dan bahasa Inggeris.

Ciri-ciri ini wajar dinilai secara bebas. Jumlah muat turun dan senarai fungsi tidak membuktikan bahawa sesuatu aplikasi mampu menyelesaikan masalah pengguna dalam keadaan sebenar.

Paparan lokasi kamera penguatkuasaan juga memerlukan perbincangan terbuka. Pada 2023, polis pernah meminta orang ramai tidak berkongsi maklumat sekatan jalan di Waze atas alasan keselamatan operasi.

Di manakah sempadan antara maklumat yang membantu perjalanan dengan maklumat yang boleh menjejaskan operasi polis? Persoalan ini memerlukan garis panduan yang jelas dan konsisten untuk semua aplikasi, bukan pendekatan berbeza tanpa penjelasan.

Peluang Sebenar: Jangan Sekadar Meniru Waze

Peluang terbesar bagi TuJu dan PINTAZ bukanlah menjadi salinan Waze, tetapi menyelesaikan masalah mobiliti yang lebih khusus kepada Malaysia.

1. Navigasi motosikal dan penghantaran

• Mengambil kira keadaan jalan, kesahan laluan dan risiko keselamatan.
• Mengenal pasti lokasi berhenti yang sesuai tanpa menggalakkan penunggang berhenti di tempat berbahaya.
• Memanfaatkan data permintaan penghantaran yang diagregatkan mengikut lokasi dan waktu untuk membantu mengurangkan perjalanan kosong.
• Melindungi data lokasi dan maklumat operasi pengguna daripada pendedahan yang tidak perlu.

2. Keselamatan jalan raya berasaskan data

Data kemalangan rasmi daripada PDRM dan MIROS boleh membantu mengenal pasti kawasan kerap berlaku kemalangan (black spots), selekoh berbahaya dan zon kerja jalan.

Amaran perlu berasaskan data yang sahih serta mengambil kira kekerapan dan keterukan kemalangan, bukan bergantung semata-mata pada laporan spontan pengguna. Dengan sokongan data yang tepat, aplikasi boleh membantu pengguna membuat keputusan perjalanan yang lebih selamat.

3. Laluan alternatif yang bertanggungjawab

• Laluan terpantas tidak semestinya laluan terbaik. Aplikasi perlu mempertimbangkan:
• Keadaan fizikal jalan dan kesesuaiannya untuk kenderaan tertentu.
• Keselamatan serta kesahan akses.
• Risiko mengalihkan trafik ke kawasan perumahan.
• Keseimbangan antara penjimatan masa perjalanan dengan kesannya terhadap penduduk setempat.

4. Parkir dan kos perjalanan

Integrasi maklumat kadar parkir di pusat beli-belah, pejabat dan hab transit boleh membantu pengguna membuat perbandingan berdasarkan:

• Kos tol dan parkir.
• Anggaran tempoh perjalanan.
• Ketersediaan petak parkir, sekiranya data masa nyata tersedia.
• Pilihan perjalanan paling praktikal berdasarkan jumlah kos, bukan jarak semata-mata.

5. Perancangan perjalanan multimodal

Satu perancang perjalanan yang menghubungkan pelbagai pilihan pengangkutan boleh membantu pengguna bergerak dari pintu ke pintu melalui:

• Kereta dan motosikal.
• Bas, MRT dan LRT.
• Kemudahan park-and-ride.
• Laluan pejalan kaki.
• Pilihan alternatif apabila berlaku kemalangan atau gangguan perkhidmatan.

Semua ini memerlukan kerjasama antara agensi kerajaan, operator pengangkutan, pihak berkuasa tempatan dan pihak berkepakaran dalam sistem pengangkutan pintar.

Tanpa data yang tepat dan dikemas kini, perisian tercanggih sekalipun hanya menjadi hiasan digital ketika pengguna terperangkap dalam kesesakan.

MyTeksi: Masalah Tempatan, Peluang Serantau

MyTeksi dilancarkan pada Jun 2012 oleh Anthony Tan dan Tan Hooi Ling untuk memperbaik perkhidmatan teksi. Ia dinamakan semula sebagai GrabTaxi pada 2013 sebelum menggunakan nama Grab pada 2016.

Perkembangannya menunjukkan bahawa masalah tempatan boleh menjadi asas kepada perniagaan serantau apabila disokong modal, kepakaran, penambahbaikan berterusan dan pelaksanaan yang berdisiplin.

Namun, kejayaan itu bukan jaminan bahawa setiap aplikasi tempatan akan berjaya. TuJu dan PINTAZ perlu membina kelebihan tersendiri, mendapatkan kepercayaan pengguna dan membuktikan bahawa penyelesaian mereka boleh berkembang melangkaui pasaran Malaysia.

Kerajaan boleh memainkan peranan dengan membuka akses yang sesuai kepada data trafik dan kerja jalan milik agensi awam, menggalakkan kerjasama penyelidikan antara universiti dengan industri, serta menyediakan ruang ujian terkawal (sandbox).

Sasaran prestasi seperti kestabilan sistem dan ketepatan ETA perlu diukur serta dinilai secara berkala. Sokongan awam wajar dikaitkan dengan hasil yang boleh dibuktikan, bukannya diberikan tanpa syarat.

Bagi penjawat awam yang bertugas di lapangan, jabatan masing-masing juga perlu menyediakan alternatif yang praktikal supaya pelaksanaan arahan tidak menjejaskan kelancaran tugas harian.

Waze mungkin kuasai penggunaan navigasi hari ini, tetapi penguasaan bukan kisah sebenar.

Malaysia tidak sepatutnya dipaksa memilih antara keselamatan data dengan kemudahan. Kedua-duanya boleh dicapai jika risiko dijelaskan secara khusus, dakwaan disokong bukti dan aplikasi tempatan dinilai secara terbuka berdasarkan prestasi.

Teknologi tempatan tidak memerlukan pujian secara automatik. Ia perlu diberikan peluang untuk buktikan keupayaan—dan keberanian untuk dinilai berdasarkan hasil dan bukan kerana ‘kabel’.

Shahrim Tamrin, Bekas Ahli Lembaga Pengarah MIROS, Aktivis Pengangkutan Lestari dan Keselamatan Jalan Raya